Rozliczenie fotowoltaiki - jak działa i co warto wiedzieć?

Energia słoneczna już na dobre zagościła na dachach polskich domów, firm i gospodarstw rolnych. Fotowoltaika, która jeszcze kilka lat temu była nowinką technologiczną dostępną dla nielicznych, dziś jest jedną z najczęściej wybieranych form inwestycji w OZE.

Rosnące ceny prądu, niepewność energetyczna oraz możliwość uzyskania dotacji pozwalają odnieść wrażenie, że panele słoneczne są rozwiązaniem nie tylko ekologicznym, ale przede wszystkim opłacalnym ekonomicznie. Wraz z popularyzacją fotowoltaiki zmieniają się jednak zasady gry. Dotyczy to w szczególności sposobu rozliczania nadwyżek energii wyprodukowanej przez prosumentów. Poniżej omówimy, jakie są zasady rozliczeń fotowoltaiki, jak działa obecny model i jak najlepiej wykorzystać wyprodukowaną energię, aby inwestycja przyniosła realne oszczędności.

Jak wygląda rozliczenie energii z fotowoltaiki?

Osoby posiadające instalacje fotowoltaiczne na własnym dachu, które jednocześnie produkują i zużywają energię elektryczną, nazywane są prosumentami. Taki użytkownik wytwarza energię na własne potrzeby, ale gdy produkcja przekracza zużycie – nadwyżka trafia do ogólnej sieci elektroenergetycznej. Ponadto gdy instalacja nie jest w stanie realizować produkcji (np. w nocy), energia jest pobierana z sieci. Aby rozliczyć się za oddaną i pobraną energię, potrzebny jest specjalny licznik dwukierunkowy oraz odpowiednia umowa z operatorem sieci. I tutaj dochodzimy do najważniejszego pytania: jak rozlicza się taką wymianę energii?

Generalnie rozliczenie fotowoltaiki w Polsce bazowało do tej pory na dwóch systemach: 
Stary system opustów – Prosty i przewidywalny model obowiązujący dla prosumentów, którzy złożyli swoje wnioski o przyłączenie do sieci do 31 marca 2022 roku (znany również pod nazwą net-metering). Był to bardzo korzystny i przejrzysty sposób rozliczania się z operatorem, który za 1 kWh wprowadzony do sieci pozwalał odebrać prosumentowi 0,8 kWh w przypadku instalacji do 10 kW lub 0,7 kWh w przypadku instalacji powyżej 10 kW. W praktyce oznaczało to, że sieć działała jak swoisty „magazyn energii” z niewielką prowizją. Prosument oddawał energię latem, a odbierał zimą lub w nocy – bez faktycznego obrotu pieniądzem. Model ten zachęcał do inwestowania w PV i dawał gwarancję szybkiego zwrotu z inwestycji.
Nowy system net-billing – Od 1 kwietnia 2022 roku wszyscy nowi prosumenci zostali objęci nowym systemem rozliczania noszącym nazwę net-billing. Niniejszy model działa w zupełnie inny sposób niż starszy net-metering. Opiera się nie na wymianie energii, lecz na jej sprzedaży i zakupie. Nadwyżka energii jest sprzedawana do sieci  w oparciu o wartość energii docelowo określoną na bazie ceny z Rynku Dnia Następnego. Następnie wartość sprzedanej energii trafia na indywidualne konto prosumenta. Zgromadzone środki można wykorzystać na zakup energii elektrycznej z sieci (po cenie detalicznej) w okresach, gdy produkcja PV nie pokrywa zapotrzebowania. Ponadto warto pamiętać, że okres rozliczeniowy wynosi 12 miesięcy, zatem wartość energii można wykorzystać przez rok od przypisania jej do konta. 
W związku z powyższym, łatwo zauważyć, iż fundamentalną różnicą między systemem opustów a net-billingiem jest fakt, że prosument nie odzyskuje już bezpośrednio energii, lecz jej równowartość pieniężną, a to z kolei znacząco zmniejsza opłacalność oddawania energii do sieci.

Czy fotowoltaika nadal się opłaca?

Pomimo wprowadzenia mniej korzystnych zasad rozliczania, fotowoltaika wciąż może być opłacalna – trzeba tylko inaczej podejść do tematu. Według informacji przekazywanych przez instytucje rządowe, optymalną opłacalność można osiągnąć poprzez efektywne zarządzania wytworzoną energią elektryczną. Bardzo ważną rolę pełni zatem autokonsumpcja, tj. dążenie do jak największego wykorzystania produkowanej energii na własne potrzeby w ramach gospodarstwa domowego. Ponadto należy pamiętać, że nadal zastosowanie mają fundamentalne argumenty przemawiające za inwestycją w fotowoltaikę: 
Oszczędność na rachunkach za prąd - im więcej wyprodukowanej energii zużyjemy na miejscu, tym mniej zapłacimy dostawcy, 
Niezależność energetyczna - mniejsze uzależnienie od przerw w dostawach prądu oraz zmian cen energii,  
Ekologiczne źródło energii - zero emisji CO₂ w trakcie produkcji energii,
Ulgi i dotacje - Programy takie jak „Mój Prąd”, „Czyste Powietrze”, ulga termomodernizacyjna, czy też lokalne inicjatywy wspierające OZE.
Nie ulega wątpliwości, że wyzwaniem wynikającym z nowego systemu net-billingu jest fakt, iż energia sprzedawana przez prosumenta trafia do sieci po niższej cenie (giełdowej), a kupowana jest po wyższej cenie detalicznej. To tworzy różnicę cenową, która znacząco wpływa na długość zwrotu z inwestycji. Dlatego też, konieczne jest aktywne i skuteczne zarządzanie energią - fotowoltaika przestaje być w pełni rozwiązaniem typu „ustaw i zapomnij”. Niemniej jednak, wiele analiz pokazuje, że czas zwrotu inwestycji w fotowoltaikę nadal wynosi średnio 5–10 lat. A potem? Potem oszczędzamy przez kolejne 15–20 lat, ciesząc się darmową energią słoneczną.

Jak zoptymalizować zużycie energii z fotowoltaiki?

W celu zmaksymalizowania opłacalności inwestycji w fotowoltaikę w ramach nowego systemu net-billingu, prosument musi skupić się na zwiększeniu autokonsumpcji, czyli zużywaniu wyprodukowanej energii „na miejscu”. Poniżej znajduje się kilka sposobów, które można wykorzystać do osiągnięcia tego celu:

• Zamiast oddawać nadwyżki energii do sieci, rozważ instalację magazynu energii, który umożliwia przechowywanie i wykorzystanie energii w późniejszym czasie.
• Pamiętaj, aby gromadzić energię w magazynie w porze od 11:00 do 13:00, czyli w okresie, gdy ceny energii elektrycznej są najniższe. Następnie energię zgromadzoną w magazynie można zużyć wieczorem lub w nocy, gdy mikroinstalacja nie produkuje prądu, a zużycie w ramach gospodarstwa domowego jest największe.
• Nie zapominaj o roztropnym doborze odpowiedniego sprzętu. Urządzenia o dużym poborze mocy warto wybierać pod kątem ich możliwości czasowego programowania i energooszczędności. Warto zainwestować m.in. w pralki i zmywarki z funkcją opóźnionego startu, panele grzewcze i maty elektryczne z termostatem, ładowarki EV z funkcją synchronizacji z produkcją PV.
• Rozważ alternatywę dla tradycyjnych baterii, na przykład w formie zbiorników na ciepłą wodę użytkową. Nadwyżkę energii można przeznaczyć na jej podgrzanie – ciepła woda utrzymuje temperaturę przez wiele godzin i można jej użyć w dowolnym momencie.
• Zaleca się efektywne zarządzanie korzystaniem z energochłonnych urządzeń, m.in. zmywarki, ładowarki samochodu elektrycznego, czy pralki. Warto zatem planować ich użytkowanie na takie godziny, w których instalacja fotowoltaiczna produkuje najwięcej energii.
• Warto korzystać z inteligentnych systemów zarządzania energią, które automatycznie optymalizują pracę urządzeń i pozwalają zmaksymalizować wykorzystanie darmowej energii.
• Pamiętaj, że wiedza to potęga, zatem monituj i analizuj dostępne dane. Warto też korzystać z aplikacji i systemów monitorujących produkcję energii z paneli PV,   bieżące zużycie energii w domu oraz bilans energii oddanej i pobranej.
• Stosując się do powyższych porad, prosument jest w stanie identyfikować „energetyczne dziury” oraz podejmować optymalne decyzje w zakresie zużycia energii elektrycznej oraz wdrażania ewentualnych modernizacji.

Podsumowanie

Nie ulega wątpliwości, że w Polsce fotowoltaika przeszła bardzo dużą zmianę w 2022 roku – z prostego i przewidywalnego systemu opustów na bardziej rynkowy, ale i wymagający model net-billingu. Pomimo że nowy system zmniejsza bezpośrednie korzyści z oddawania energii do sieci, fotowoltaika wciąż może się opłacać – pod warunkiem, że zmienimy sposób jej użytkowania. Właściwą drogą do osiągnięcia sukcesu w nowych realiach jest autokonsumpcja. Im więcej wyprodukowanej energii zużyjemy bezpośrednio na potrzeby własnego gospodarstwa domowego, tym mniej będziemy musieli kupić z sieci, co fundamentalnie zwiększy rentowność inwestycji w fotowoltaikę. Warto także rozważyć inwestycję w magazyny energii, wdrożenie inteligentnego zarządzania zużyciem oraz edukację domowników i analizę zużycia energii. Świadome zarządzanie energią sprawi, że fotowoltaika będzie działać nie tylko dla środowiska, ale przede wszystkim – dla naszego portfela.